Shōbōgenzō Zazengi – Jak siedzieć w zazen według Dōgena

Sanzen to zazen. Do zazen najlepsze jest ciche miejsce. Połóż tam grubą matę do zazen. Nie pozwól, aby był tam przeciąg, dym i wilgoć. Utrzymuj miejsce, w którym siedzisz, w optymalnym stanie. Niektórzy przodkowie siedzieli na ziemi pod drzewami lub na skałach, ale zawsze na grubej warstwie trawy. Nie powinno tam być całkowicie ciemno, ani w dzień, ani w nocy. Powinno być ciepło zimą i chłodno latem.

Puszczaj wszelkie uwarunkowania i pozwól wszystkiemu odpocząć. Dobro jest niemyśleniem i zło jest niemyśleniem. Zostaw intelekt i przestań wszystko mierzyć w oparciu o myśli i wyobrażenia. Czynienie buddhy nie jest ludzkimi kalkulacjami, ani siedzeniem w opozycji do leżenia.
Nie jedz i nie pij zbyt wiele. Nie marnuj czasu. Praktykuj zazen tak, jakbyś gasił swoją głowę stojącą w płomieniach. Bierz przykład z piątego przodka z góry Obai, którego praktyką było wyłącznie zazen.

Kiedy siedzisz w zazen zakładaj kesa i używaj okrągłej poduszki. Nie siadaj na poduszce zbyt głęboko. Jedynie pośladki powinny być w kontakcie z poduszką, która unosi lekko miednicę i powoduje, że kręgosłup jest naturalnie wyprostowany, a kolana pewnie spoczywają na macie do zazen. To sposób w jaki siedzieli buddhowie i przodkowie.

Siedź w pół-lotosie lub w pełnym lotosie. W pełnym lotosie, prawa stopa spoczywa na lewym udzie, a lewa stopa na prawym udzie. Czubki palców stóp nie powinny wykraczać poza zewnętrzną krawędź uda. Kiedy siedzisz w pół lotosie, wtedy tylko lewa stopa spoczywa na prawym udzie.

Ubranie nie powinno uciskać, ani być w nieładzie. Połóż spód prawej dłoni na lewej stopie, a palce lewej dłoni połóż na palcach prawej. Czubki kciuków powinny się lekko stykać. Umieść dłonie blisko ciała. Czubki kciuków powinny być na wysokości pępka. Siedź prosto nie przechylając się ani w lewo, ani w prawo, ani w przód, ani w tył. Uszy powinny być w linii ramion, a nos w linii pępka. Język niech spoczywa lekko na podniebieniu. Oddychaj naturalnie przez nos. Usta powinny być zamknięte i zęby lekko się stykać. Oczy miej naturalnie otwarte.

Po wyregulowaniu ciała i umysłu zrób jeden wydech ustami. Siedź nieporuszony jak góra. To myślenie i niemyślenie. Czym jest myślenie i niemyślenie? Poza myśleniem. Tym jest istota praktyki zazen.

Zazen nie jest medytacją krok za krokiem, ale to brama dharmy wielkiego spokoju i radości, niezanieczyszczona praktyka-oświecenie.

Shōbōgenzō Zazengi (11 rozdział)
Wygłoszone 11 miesiąca księżycowego 1 roku ery Kangen (1243) w Yoshimine-dera (Kippoji), Yoshida, Eshu.

※

※ Sanzen (pol.sandzen) – w Sōtō Zen termin sanzen jest synonimem zazen. W Japonii spotkania w celu praktyki zazen nazywane są sanzen-kai a nie zazen-kai. Rōshi Kōshō Uchiyama pisał, że san (czytane maita – odpuszczam, poddaję się) oznacza tu, że to nie ja praktykuję zazen w jakimś utylitarnym celu, ale zazen powinno praktykować zazen.

※ Mata do zazen, to rodzaj materaca wypełnionego sprasowaną bawełną, którego zadaniem jest stworzenie miękkiego podłoża dla kolan.

※ Poduszka do zazen, to specjalna okrągła poduszka wypełniona włóknem z drzewa kapokowego. Jej funkcją jest uniesienie kręgosłupa powyżej poziomu kolan i ustawienie miednicy w przodo-pochyleniu. W ten sposób łatwiej jest utrzymać naturalnie wyprostowany kręgosłup przez długi czas.

※ Pozycja nóg – poza lotosem i pół-lotosem jest kilka innych sposobów w jaki można ułożyć nogi w zazen, które nie wymagają aż takiej fizycznej sprawności. Kolejność zakładanie nóg w lotosie i pół-lotosie, czy innych prostszych pozycjach skrzyżnych, nie ma znaczenia. Odwrotna kolejność, niż to jest opisane w tekście, czyli prawa stopa na wierzchu, również jest ok.

※ Kesa – w Sōtō Zen kesa i rakusu (pomniejszone kesa), to przede wszystkim szata zazen. Kapłani zwykle noszą kesa, a osoby świeckie, które przyjęły wskazania, noszą rakusu.

※ Pozycja dłoni – trzymanie stykających się kciuków na wysokości pępka odnosi się do klasycznej pozycji lotosu, gdzie dłonie spoczywają na piętach skrzyżowanych nóg. W innych pozycjach dłonie nie muszą być aż tak wysoko.

※ Myślenie i niemyślenie oraz poza myśleniem – myślenie i niemyślenie (shiryō, fushiryō) to przeciwieństwa. W shikantaza oba są obecne. Nie chodzi tu o to, żeby usunąć myśli i wytworzyć stan bez myśli. Nie jest to celem zazen – przynajmniej w rozumieniu Dōgena. To wyrażenie może być także przetłumaczone jako „myślenie z podstawy niemyślenia”.
„Poza myśleniem” – hishiryō. Zarówno fu, jak i hi znaczą dosłownie nie. „Poza myśleniem” (hishiryō) oznacza niedualne niemyślenie, które zawiera zarówno myślenie, jak i niemyślenie (shiryō i fushiryō), a jednocześnie oba są puszczane. Zazen shikantaza polega na puszczaniu myśli i zachowywaniu przytomnego umysłu bez zasypiania i bez intencjonalnego rozmyślania. Kōshō Uchiyama nazywał to „otwieraniem dłoni myśli” albo „byciem za kierownicą życia”.

※ Medytacja krok za krokiem – shūzen, dosłownie „uczenie się medytacji”, odnosi się do stopniowej praktyki, która jest środkiem do celu, jakim jest osiąganie szczególnych stanów umysłu – zwykle stanu „bez myśli” – określanych jako „oświecenie”. W takim przypadku fizyczna postawa jest drugorzędna. Dōgen neguje takie rozumienie zazen.
W zazen jako shikantaza jest odwrotnie: na pierwszym miejscu zawsze znajduje się ciało. Jednak ciało jest także umysłem, dlatego zazen jest fizycznym siedzeniem ciałem i umysłem jako jednością, przy jednoczesnym puszczaniu ciała i umysłu.

※ Spokój i radość – anraku to tłumaczenie terminu nirwana (wyzwolenie). Rōshi Kōshō Uchiyama często cytował fragment z Sutry Mahaparinirwany: „Buddha to nirwana. Nirwana to powracanie do ostatecznego miejsca.” Samo praktykowanie zazen shikantaza = buddha = nirwana.

※ Niezanieczyszczona praktyka-oświecenie – fuzenna shushō, gdzie shu to praktyka a shō weryfikacja lub oświecenie. Praktykowanie zazen shikantaza samo w sobie jest „celem”. Oświecenie (weryfikacja) leży w praktyce – naszym podejściu do tego co jest, a nie w osiąganiu czegokolwiek jako ja. „Niezanieczyszczona” (fuzenna) znaczy takie właśnie rozumienie praktyki i oświecenia.