Wyjaśnienie kilku terminów, które tłumaczone są jako mnich/kapłan i nauczyciel/mistrz w japońskiej szkole Sōtō Zen
Uwagi odnośnie polskiej wymowy i czytania japońskich ideogramów zapisywanych w transkrypcji “romadzi”: “ō” czyta się po polsku jak “oo”, “ū” jak “uu”, “sh” jako polskie “si”, “z” jako polskie “dz”, “y” jako polskie “j”, “ji” jako polskie “dzi”.

Oshō 和尚 – w japońskiej szkole Sōtō Zen (Sōtōshū) jest określeniem na w pełni wywalifikowanego kapłana, który może być nauczycielem, jeśli odbył odpowiedni trening w klasztorze – senmon sōdō 専門僧堂. Aby zostać oshō, pierwszym krokiem jest wyświęcenie na mnicha zen w czasie ceremonii shukke tokudo 出家得度. Następnie konieczne jest pełnienie funkcji głównego mnicha – shuso 首座  i jako shuso odbycie ceremonii walki dharmy – hōssen shiki 法戦式. Zwykle ma to miejsce po co najmniej kilku latach bycia mnichem. Następnie trzeba otrzymać przekaz dharmy – shihō 嗣法. Dopiero po tych krokach mnich jest uprawniony do zostania oshō. Odbywa się to w trakcie ceremonii zuise 瑞世 w głównych klasztorach Sōtōshū – Eiheiji i Sōjiji. Jeśli wcześniej mnich odbył trening w sōdō o wymaganej długości, może po tym zostać nauczycielem – kyōshi 教師. Kapłani na Zachodzie, którzy nie uzyskali tego typu uprawnień są samozwańczymi nauczycielami. Dōgen w swoich pismach wielokrotnie podkreślał, że autentyczny nauczyciel buddyjski, poza posiadaniem właściwego rozumienia buddha-dharmy, powinien uzyskać fizyczny przekaz pozwolenia nauczania (nie we śnie czy korespondencyjnie). Dobrze jest też wiedzieć, że tylko kapłan będący oshōkyōshi, może wyświęcać mnichów i udzielać wskazań świeckim osobom. Jeśli jesteśmy wyświęceni przez kogoś bez tego typu uprawnień, to nasze wyświęcenie nie jest ważne ani w Sōtōshū ani według tradycyjnego buddyzmu.

Oshō a Osho (Rajneesh) – termin oshō w kontekście japońskiego buddyzmu, nie ma nic wspólnego w postacią kontrowersyjnego hinduskiego guru Rajneesh’a, który nie wiedzieć czemu nazwał się Osho i używał tego określenia jako swojego przydomka czy też pseudonimu. W przypadku Rajneesha wymawia się to bardziej twardo “oszo”. W konteście buddyjskim wymawia się ten termin “osioo”, bardziej miękko i z długim końcowym o.

Rōshi 老師 – w Sōtōshū nie jest to tytuł nadawalny, ani też żaden stopień w hierarchi nauczycielskiej czy kapłańskiej. Jest to zwyczajowy sposób zwracania się z szacunkiem do starszych kapłanów. Termin ten dosłownie znaczy “starszy lub doświadczony nauczyciel”. Mówienie o sobie samym/samej “rosi”, co jest dość częste na Zachodzie, z punktu widzenia japońskiego buddysty, szczególnie Sōtō Zen, brzmi co najmniej dziwnie, jeśli nie arogancko.

Mistrz zen – określenie często używane na Zachodzie w odniesieniu do nauczycieli zen. Zwykle jest ono używane nieprawidłowo. Jeśli już, to na pewno nie jako sposób mówienia o sobie samym lub przedstawiania się tym tytułem: “Jestem mistrzem zen”. Określenie to jest z grubsza odpowiednikiem terminu shike 師家. W szkole Sōtō bardzo niewielu kapłanów ma status shike. Są to głównie opaci klasztorów treningowych sōdō, ktorzy są zrzeszeni w specjalnej organizacji shike-kai, na czele której obecnie stoi rosi Shundō Aoyama. Jest ona pierwszą w historii kobietą piastującą tak wysokie stanowisko w ramach buddyzmu japońskiego. Co ciekawe, w młodości była ona uczennicą rosich Kōdō Sawakiego i Kōshō Uchiyamy.

Najbliższy znaczeniowo “mistrzowi zen” jest termin zenji 禅師. W Sōtōshū używa się tego tytułu jedynie w stosunku do opatów dwóch głównych klasztorów szkoły – Eiheiji i Sōjiji.

Sam Dōgen mówił o sobie shamon 沙門, co jest transliteracją sanskryckiego terminu śramana. Termin ten w Indiach za czasów Buddhy Siakjamuniego, w kontekście buddyjskim, odnosił się do bhikku, czyli wędrownych mnichów żyjących z jałmużny. Czasem też Dōgen określał sam siebie jako sansō 山僧, co znaczy górski mnich.

W japońskim buddyzmie zen, czasami mówi się o mnichu, czy też kapłanie zen, jako o unsui 雲水, co dosłownie znaczy “obłok-woda”. Określenie to w poetycki sposób opisuje ducha praktyki zen i istotę bycia mnichem buddyjskim. Rosi Kōdō Sawaki był znany z tego, że nawet będąc już w podeszłym wieku, podróżował w tradycyjnym stroju unsui po całej Japonii i nauczał zazen. Wielu ludzi na Zachodzie cytuje jego krytyczne uwagi dotyczące organizacji Sōtō i jej kapłanów, ale zapominają oni o tym, że pomimo tego iż miał on negatywną opinię na temat stanu współczesnego japońskiego buddyzmu, nadal był on shike w Sōtōshū i pełnił wysokie funkcje nauczycielskie w tej organizacji: godō w Sōjiji i seidō w Daijōji oraz profesora na uniwersytecie Komazawa afiliowanym przez Sōtōshū.

Poza tu wymienionymi, istnieje jeszcze wiele innych terminów na mnicha czy kapłana, które albo nie mają swojego odpowiednika w językach zachodnich, albo jest je bardzo trudno przetłumaczyć nie wchodząc w opisowość. Terminy mnich i kapłan, które są używane po polsku, nie do końca odpowiadają buddyjskim oryginalnym określeniom. Używa się je z braku innej możliwości. Jednakże, nie są one tym samym, co mnich i kapłan w chrześcijaństwie. Szczególnie w japońskim buddyzmie, który w drugiej połowie XIX wieku bardzo odszedł od tradycyjnego rozumienia pojęcia mnicha, tak jak jest ono rozumiane w całej pozostałej tradycji buddyjskiej. W Japonii jednym z najczęstszych sposobów zwracania się do kapłana będącego nauczycielem lub opatem są określenia: oshō-san lub hōjō-san (“san” to ogólny termin japoński, który znaczy pan/pani). Hōjō 方丈 jest nazwą rezydencji opata buddyjskiej świątynii i dosłownie znaczy “dziesięć stóp kwadratowych”. Jest to nawiązanie do historii z “Sutry Wimalakirtiego”. Na tym przykładzie widać, że próba przetłumaczenia tego jednym zgrabnym wyrażeniem w jakikolwiek sensowny sposób, graniczy z niemożliwością. Podobnie, jak zrozumienie go bez znajomości szerszego kontekstu. Najważniejsze w tej terminologii jest to, że tak samo, jak w języku polskim nie mówimy o sobie samym: “Jestem Pan (Pani) taki a taki”, także odnośnie terminów typu rosi, mistrz zen, jeśli już ich koniecznie chcemy używać, to róbmy to wyłącznie w stosunku do innych osób.

Dōkō w tradycyjnym stroju unsui przed sōdō w Myōkōji
Dōkō po zuise w Sōjiji i Eiheiji